Ein ting som har overraska meg er dei mange ateistar, agnostikarar og ”human-etikarar” som tek del i diskusjonen på Verdidebatt i nettutgåva av Vårt Land, tydelegvis med eitt overordna føremål; å delegitimere religion generelt og kristendom spesielt. Eg skal vere den første til å vedgå at dei eksistensielle spørsmåla i livet får vi ingen intellektuelt tilfredsstillande svar på, korkje i vitskap eller religion. Ivar Aasen har på poetisk vis formulert dette i diktet ”Vit og tru”, der han konkluderer med at ”vesle vitet strekk ikkje til; ei tru må stydja opp under”. Men sjølv Gudstrua har innebygde tankekors: Det vondes problem, den evige lagnaden og det som synest å vere urimeleg urettferd knytt til begge desse forholda.
Det er likevel i liten grad slike grunnleggjande innvendingar vi blir møtt med på Verdidebatt eller i den kristendomskritikk som har vore reist sidan opplysningstida. Det er heller påstandar om at kristendommen har vore årsak til det meste av vondskap, krigar og tortur som har skjedd på jorda siste to tusen åra, og så får vi opplista korstog, inkvisisjon, kjettarbål, religionskrig, hekseprosessar og folkemord i alle verdsdelar, frå utryddinga av indianarane via slavehandel og kolonitid til holocaust, gjerne omtalt som det kristne massemordet på jødane.
Tala som blir oppgitt på offer for kristne overgrep og krigar er heller ikkje snaue: I ”Kruttårnet”, andre bind av ”Bestialitetens historie” skriv Jens Bjørneboe at ”Voltaire beregnet ca 9 millioner ofre for den kristne Kirke”, Men Bjørneboe sjølv tek langt sterkare i:
”Men selv uten de blodbad, hvor Kirken bare har bistått, bare vært medskyldig, - hvor vi holder oss til de slakterier, hvor Kirken er eneansvarlig, vil vi komme opp i at Kristi lære har forårsaket flere hundre millioner døde. Langt mer enn stalinismen og hitlerismen tilsammen. Ingen religion, ingen impuls i hele verdenshistorien har i så høy grad muliggjort Satans herredømme over jorden som de små, fire evangelier har gjort. ”Kristi lære” har minimum 300 millioner døde som frukt. Aldri har verden sett en slik inkarnasjon av det onde som den kristne Kirke”.
Dette ekstreme kristendomshatet møtte eg første gong under eksamen i norsk hovudmål på gymnaset, der ei av oppgåvene var å kommentere ein artikkel av Johan Borgen. Særleg ei formulering brende seg fast i minnet: ”Kirken vil krig”. Nokså kategorisk og utan nyansar. Det er ikkje eingong snakk om at religiøs usemje kan skape konflikt og krig, men ein påstand om at dette er noko ”kyrkja” beintfram ønskjer.
Det er slike tankar dei kulturradikale har kolportert og fått inn i lærebøker og leksika. I til dømes Pax Leksikon frå 1979 vart hekseprosessane skildra slik: ” Ein stad mellom 9 og 30 millionar, for det aller meste kvinner, vart gjennom godt og vel to hundre år torturerte og drepne, kan hende den største menneskejakta verda har sett”. Store Norske Leksikon har vore litt meir moderat i overslaga, men så seint som på 90-talet stod det der at ofra talde ein stad mellom 100 000 og fleire millionar.
Dette er rein historieforfalskning, for då var det alt godt dokumentert at omlag 45 000 vart avretta i dei europeiske hekseprosessane frå 1420 til 1770. Dei fleste kjende sakene hadde opphav i nabokranglar og ikkje i religion, og sekulære domstolar hadde større tendens til å gje dødsstraff enn den kyrkjelege inkvisisjonen.
I kronikken ”Urimeleg kritikk av kristen kultur” (Vårt Land 30.01.08) kom Sigurd Skirbekk med slike fakta frå seriøs forsking, gjort av m,a, Hans Eyvind Næss: ”Med bål og brann: Trolldomsprosessene i Norge” (Universitetsforlaget 1984) og den amerikanske historieprofessoren Brian P. Lervack.
Skirbekk tek også opp dei andre klagemåla mot europeisk, kristen kultur. Han set gjenerobringa av Palestina og Spania inn i ei historisk ramme, der islam for den kristne kulturkrins ikkje berre var ei religiøs utfordring, men i høgste grad også ein militær trussel. Etter at muslimane hadde erobra heile det kristne Midtausten og Nord-Afrika, var det før nasjonalstatane si tid berre pavekyrkja som i vest kunne reise ei militær og ideologisk motmakt mot muslimane. Skirbekk skriv ikkje noko om bysantinarane, men i aust var det dei som tok støyten. Bysants stansa den muslimske ekspansjonen på 600-talet og heldt den i sjakk i ytterlegare 800 år, sjølv om riket gradvis skrumpa og hovudstaden til slutt vart erobra i 1453. For den som vil lære litt meir om dette fascinerande riket, vil eg tilrå Judith Herrin: ”Byzantium. The surprising life of a medieval empire” (Penguin Books 2007).
Når det gjeld slaveri, nemner Skirbekk at Store Norske Leksikon skriv tilslørande at det ”døde ut på 1200-tallet”. For det første så tok ikkje slaveriet i størstedelen av verda slutt då, men det vart svært redusert i Europa, der striden stod mellom kristne og kommersielle grupper. Sjølv den seinare europeiske handelen med svarte slavar frå Afrika ville ikkje vore mogleg utan at det der var ein eksisterande slavehandel frå før, som afrikanarane sjølve stod for. Kjøparane var ikkje berre europearar, men i endå større grad arabarane, som ikkje berre kjøpte fleire slavar (14 millionar til arabiske land; 11 millionar til Amerika; dei fleste til Sør- og Mellom-Amerika), men delvis tok slavar sjølv, jamvel 1 million europearar! Dessutan kan ein spørje seg kor fromme slavehandlarane faktisk var. Den kjende salmen ”Amazing Grace” vart skriven av John Newton, som sjølv hadde vore kaptein på eit slaveskip, men tok avstand frå slaveri då han vart omvend. Og det var etter initiativ frå kristne kvekarar at Vesten fekk ei bindande juridisk og institusjonell avskaffing av slaveriet, lenge før det skjedde i andre sivilisasjonar.
Når det gjeld desimeringa av den indianske befolkninga i Amerika, støttar Skribekk seg til William H. McNeill: ”Plagues and Peoples”, som dokumenterer at dette skjedde i stor grad fordi indianarane døydde av koppar, meslingar, difteri og influensa, som dei ikkje hadde immunitet mot. Sjølv har eg lese Howard Zinn: ”USA. Folkets historie 1492 – i dag” (Forlaget Oktober 2006). Boka er skriven med eit ekstremt kritisk blikk på alt europearar og deira arvtakarar i USA har gjort frå Columbus til dags dato. Men mellom alle historiene om massemord på indianarar, kjem ti linjer om fleire område (New Netherland, Marthas Vineyard og Block Island) der det heile tida var fred mellom indianar og kvit, men der 90-95% av indianarane likevel døydde – av koppar.
I staden for å påstå at kjelda til all vondskap ligg i religion generelt og kristendom spesielt, er det vel større grunn til å sjå på kva menneske er i stand til uavhengig av religiøs tru. Viss det er gudstrua som skaper død og forderving, skulle ein tru tilstanden var betre der denne var gitt ringe kår. Sovjet under Stalin og Kina under Mao kan vel då høve som samanlikningsgrunnlag.
Jan Otto Johansen skriv i ”Mitt liv med Moder Russland” (Aschehoug 2009) at berre som følgje av tvangskollektiviseringa miste 6-9 millionar livet i Ukraina og 1.5 millionar døydde i Kasakhstan i 1932-33. Og millionar andre omkom i slaveleirane i Sibir. Johansen viser her til Anne Applebaums bok ”Gulag” frå 2004, som han meiner ”har et viktig budskap i en tid da vold og terror relativiseres, og en generasjon som dyrket massemorderne Stalin, Mao og Pol Pot, er rykket inn i lederposisjoner i forlag, medier og næringsliv”.
I Jung Chang / Jon Halliday sin glimrande biografi, ”Mao. Den ukjente historien.” (Gyldendal 2005), får vi vite at 38 millionar kinesarar døydde av svolt og overarbeid under ”Det store spranget framover” og hungersnauda dette førte til i åra 1959-62. ”Med viten og vilje sultet og arbeidet Mao disse titalls millionene til døde”, skriv forfattarane. Kina hadde på denne tida 600 millionar innbyggjarar og Mao var villig til å ofre halvparten for å nå måla sine. Frå 1966 til Mao døydde i 1976 slepte han først laus terroren som kulturrevolusjonen representerte, men massemorda tok ikkje slutt med den. Tre millionar fekk ein brå død på desse ti åra, medan 100 millionar lei vondt. Samla sett var Mao sitt ateistiske regime ansvarleg for godt over 70 millionar dødsfall i fredstid.
Det merkelege er at dei som hevdar kristendom er basert på skadelege mytar, men trur om seg sjølve at dei står for rasjonalitet, vitskap og menneskerettar, i så stor grad byggjer sin kritikk nettopp på mytar og lettbeint omgang med fakta, medan dei overser grundig dokumentasjon på det ateistiske regime har stått for av vondskap og massedrap.
onsdag 10. februar 2010
mandag 8. februar 2010
Hurra for Høybråten!
Professor i sosialmedisin, Per Sundby, sa at Ole Hallesby hadde gjort meir for folkehelsa enn Karl Evang, den legendariske helsedirektøren. Sundby, med doktorgrad om alkoholrelaterte sjukdomar, såg at pietismen og fråhaldsrørsla verna folk både mot dette og mot alt elende som familieoppløysing fører til. Om helsedirektør Evang ville vore einig i Sundby si rangering, er likevel meir tvilsamt.
Derimot har noverande helsedirektør, Bjørn-Inge Larsen, nyleg gitt velfortent ros til Dagfinn Høybråten, som ofte har blitt utskjelt som både pietist, moralist og "mullah". Då A-magasinet på nyttårsaftan ba ulike personar nemne gledelege ting som hadde hendt siste tiåret, skreiv Larsen om prosenten daglegrøykjarar, som denne tida har gått ned frå 31 til 21, medan røyking mellom unge faktisk er halvert. Som følgje av dette har gjennomsnittleg levealder auka med to år dette decenniet. Slikt skjer ikkje av seg sjølv. Larsen fortel om den ferske helseminister Høybråten, som i 2002 stod på talarstolen og forkynte at dette var målet hans. Fagfolka i salen forstod at "her har vi en som virkelig vil gjøre noe" og bestemte seg for å støtte han så sterkt dei kunne. Ikkje minst viktig var det å skape røykfrie arenaer, fordi restaurantar og barar var ein rekrutteringsstad for røykjarar.
Dagfinn Høybråten viste her både god fagleg innsikt og større politisk mot enn det andre ministrar har demonstrert på år og dag. I ettertid har mange takka han, både for eit betre arbeidsmiljø og for hjelp til å slutte å røykje. Mest grunn til å takke har alle som no slepp å bli sjuke. Det er knapt noko tiltak sidan kampen mot tuberkulosen som har gitt større gevinst for folkehelsa. Tusenvis av norske kvinner og menn får lagt år til sitt liv og betre helse til sine år. Dei unngår no å få hjarteinfarkt og lungekreft i sin beste alder, når dei trengst som mest både i familie og arbeidsliv.
Høybråten er ingen sur moralist, men ein klok og kunnskapsrik fagmann og politikar. Det var leitt at det ikkje vart han som fekk ansvaret for å setje NAV-reformen ut i livet. Då trur eg gjennomføringa ville gått langt greiare. Som tidlegare RTV-direktør kjende han kompetansen i trygdeetaten og ville difor unngått dei fleste organisatoriske feiltak og det kaoset som vart konsekvensen.
Og i dag er det folk som lagar politisk kaos innan KrF, og andre som fiskar i rørt vatn, både etter røyster, lesarar og sjåarar. Berre Dagfinn Høybråten viser til og held fast ved programmet, som jamvel 29-åringen Hansen gjekk til val på, men vil omkalfatre fem månader seinare. Det er ikkje slik åtferd som skaper tillit, men det Høybråten i si tid gjorde, ved først å seie kva han ville, og så gjennomføre det!
Derimot har noverande helsedirektør, Bjørn-Inge Larsen, nyleg gitt velfortent ros til Dagfinn Høybråten, som ofte har blitt utskjelt som både pietist, moralist og "mullah". Då A-magasinet på nyttårsaftan ba ulike personar nemne gledelege ting som hadde hendt siste tiåret, skreiv Larsen om prosenten daglegrøykjarar, som denne tida har gått ned frå 31 til 21, medan røyking mellom unge faktisk er halvert. Som følgje av dette har gjennomsnittleg levealder auka med to år dette decenniet. Slikt skjer ikkje av seg sjølv. Larsen fortel om den ferske helseminister Høybråten, som i 2002 stod på talarstolen og forkynte at dette var målet hans. Fagfolka i salen forstod at "her har vi en som virkelig vil gjøre noe" og bestemte seg for å støtte han så sterkt dei kunne. Ikkje minst viktig var det å skape røykfrie arenaer, fordi restaurantar og barar var ein rekrutteringsstad for røykjarar.
Dagfinn Høybråten viste her både god fagleg innsikt og større politisk mot enn det andre ministrar har demonstrert på år og dag. I ettertid har mange takka han, både for eit betre arbeidsmiljø og for hjelp til å slutte å røykje. Mest grunn til å takke har alle som no slepp å bli sjuke. Det er knapt noko tiltak sidan kampen mot tuberkulosen som har gitt større gevinst for folkehelsa. Tusenvis av norske kvinner og menn får lagt år til sitt liv og betre helse til sine år. Dei unngår no å få hjarteinfarkt og lungekreft i sin beste alder, når dei trengst som mest både i familie og arbeidsliv.
Høybråten er ingen sur moralist, men ein klok og kunnskapsrik fagmann og politikar. Det var leitt at det ikkje vart han som fekk ansvaret for å setje NAV-reformen ut i livet. Då trur eg gjennomføringa ville gått langt greiare. Som tidlegare RTV-direktør kjende han kompetansen i trygdeetaten og ville difor unngått dei fleste organisatoriske feiltak og det kaoset som vart konsekvensen.
Og i dag er det folk som lagar politisk kaos innan KrF, og andre som fiskar i rørt vatn, både etter røyster, lesarar og sjåarar. Berre Dagfinn Høybråten viser til og held fast ved programmet, som jamvel 29-åringen Hansen gjekk til val på, men vil omkalfatre fem månader seinare. Det er ikkje slik åtferd som skaper tillit, men det Høybråten i si tid gjorde, ved først å seie kva han ville, og så gjennomføre det!
fredag 8. januar 2010
Afrika - det fortapte kontinent?
Sist haust spurde Strømmestiftelsen 600 norske ungdomar om fattige land sjølv har ansvaret for sin fattigdom. Under 2% svara ja og heile 84% nei. Dei fleste meinte at vestlege land har skulda. Generalsekretær Aadland var nøgd: ”Det som kommer frem er lovende”.
Tanken bak er truleg å gjere ungdom bevisst på skilnaden i levekår mellom folk i rike og fattige land og mobilisere til innsats for utjamning, f.eks. ved å gje pengar til Strømmestiftelsen sine prosjekt. Eg er sjølv så positiv til Strømmestiftelsen sin arbeidsmåte at eg har vore fast gjevar i mange år, men stiller meg likevel litt undrande til at pengar skal gå til spørjeundersøkingar i Noreg i staden for hjelp for fattige.
Svara som er gitt synest eg heller ikkje er særleg ”lovande”. Rett nok speglar dei det som blir dosert i skulen og formidla av media, men det viktigaste må vere om svara er korrekte og gir eit sant grunnlag for analyse og tiltak. Berre då er det von om at tiltaka kan ha effekt.
Slavehandel, kolonitid og urettferdig verdshandel blir rekna som forklaring på det meste av Afrika si ulykke. Og er det ikkje dette, så er årsaka vilkårlege landegrenser, trekt av europearar, som såleis splitta heile 190 etnisk/kulturelle grupper mellom to eller fleire land med konflikt og krig som resultat.
Alt dette er rett og sant, sjølv om det treng å nyanserast. Av 25 millionar slavar frå det svarte Afrika var det arabiske land som røva dei fleste, faktisk 14 millionar. Muslimar frå Nord-Afrika, Midtausten og Det osmanske imperiet har også tatt meir enn 1 million europearar til slavar. Av dei 10 millionar slavane som vart frakta til Amerika, kom berre 4% til noverande USA og 40% til dei karibiske øyane, dvs til område styrt av vestlege land.
Kolonitida i Afrika førte ikkje berre til utbytting, men også til utbygging av infrastruktur som vegar og jernbane og bygging av moderne byar, som afrikanarane kunne overta då dei fekk eller kjempa seg til fridom. Dei kvite kolonistane flytta eller rømde då i stor grad frå kontinentet. Over ein million braut opp frå Algerie, 400 000 frå Marokko, 200 000 frå Tunis, 200 000 frå Mosambik og 300 000 frå Angola. Idi Amin vart populær både i Uganda og elles i Afrika då han jaga 50 000 asiatar frå landet, sjølv om dette vart ein katastrofe både for handel og økonomi. Og i nyare tid har Robert Mugabe gjort seg populær i mange krinsar ved å ta jorda frå tusenvis av kvite og fleire hundretusen svarte, som hadde kunnskap om landbruk, og gitt den til sine eigne støttespelarar, med økonomisk ruin for Zimbabwe som resultat.
Global handel har gjort det mogleg, først for Japan, seinare for ”tigrane” Sør-Korea, Hong Kong, Singapore og Taiwan, og no sist for fleire hundre millionar i India, Kina, Chile og Brasil, til å kome seg ut or fattigdomen. Afrika og deler av den muslimske verda har til no ikkje greidd å kome inn på marknaden, iallfall ikkje for industriprodukt. Årsaka til det må ein først og fremst søkje i desse landa og ikkje i Europa.
Dei som held fram det problemskapande ved det etniske lappeteppet som Afrika representerer, har eit viktig poeng. Etnisk baserte krigar har gjort det vanskeleg å etablere eit stabilt styresett i mange land og hindrar investeringar utanfrå. Det er likevel ikkje kolonimaktene, men geografien, storleiken og tidlegare historie som har skapt dette mangfaldet . Om afrikanarane sjølve skulle ha trekt grensene, ville det ha vore like umogleg å skape eit rimeleg stort tal av homogene statar (i dag 40) av dei 10 000 politiske einingar som var der før kolonitida. Det paradoksale er at dei såkalla progressive og liberale, som held fram multikultur i Europa som mål og ideal, ser på det multietniske og –kulturelle ved afrikanske statar som årsak til deira misere. Då kan dei leggje skulda på europeiske kolonimakter, medan realiteten er at det tek lang tid og gode kommunikasjonar før mindre, sjølvstyrte einingar kan smelte saman til eit heile. Dei ser heller ikkje at fleirkulturelle statar gjev risiko for interne konfliktar også her i Europa. Det fekk vi tydeleg demonstrert på Balkan.
Har ein lese bøkene til Tomm Kristiansen eller Martin Meredith si bok ”The State of Africa” eller snakka med misjonærar, afrikanarar eller andre som har budd på kontinentet, vil ein også sjå kva korrupsjonen kostar i form av ineffektivitet, byråkrati og pengar som går til spille.
Å einsidig sjå på det som har vore, kan verken forklare fattigdomen i dag eller mobilisere afrikanarane til innsats i sine eigne statar no og i framtida. For der som her er det organiseringa, skuleringa, helsetilstanden, moralen, kulturen og arbeidsinnsatsen til folket som bestemmer kva verdiar som blir skapt og kor rettferdig dei blir delte. Som statsminister Stoltenberg sa i nyttårstalen: Det er ikkje oljen, men arbeidet vi gjer for kvarandre som først og fremst gjer Noreg rikt, også i dag. Viss afrikanarar stadig får høyre, både av sine eigne leiarar og utanfrå, at dei sjølve ikkje har noko ansvar og dermed heller ikkje kan gjere noko med situasjonen, vil dette berre gje passivitet og resignasjon.
Sjølvsagt har ikkje den vanlege borgar i afrikanske land stort å seie eller særleg ansvar for utviklinga. Det er også grunn til å beundre den innsats dei aller fleste, spesielt kvinner, gjer for å livberge familien frå dag til dag med lite pengar og ressursar. Men den zambiske økonomen Dambisa Moyo, som vitja Noreg i fjor, hevdar i boka ”Dead Aid” at det er sjølvsagt er statsleiarane i Afrika som må stillast til ansvar, og at bistand ofte gjer at dei vrir seg unna dette ansvaret. Det er iallfall klart at europearane ikkje kan berge Afrika. Det må afrikanarane gjere sjølve. Og det trur eg dei vil greie. Vi europearar har hatt vårt å stri med opp gjennom historia, både av krigar, despotar og fåkunne. Slik sett bør vi vere audmjuke. Men feminisme, fråhaldsrørsle, fri presse og anstendig kapitalisme og kristendom kan vi godt eksportere. Fattigfolk er dei som lir aller mest når barna blir for mange, far drikk opp pengane, leiarane stel, gode tiltak manglar finansiering og promiskuiteten florerer.
Tanken bak er truleg å gjere ungdom bevisst på skilnaden i levekår mellom folk i rike og fattige land og mobilisere til innsats for utjamning, f.eks. ved å gje pengar til Strømmestiftelsen sine prosjekt. Eg er sjølv så positiv til Strømmestiftelsen sin arbeidsmåte at eg har vore fast gjevar i mange år, men stiller meg likevel litt undrande til at pengar skal gå til spørjeundersøkingar i Noreg i staden for hjelp for fattige.
Svara som er gitt synest eg heller ikkje er særleg ”lovande”. Rett nok speglar dei det som blir dosert i skulen og formidla av media, men det viktigaste må vere om svara er korrekte og gir eit sant grunnlag for analyse og tiltak. Berre då er det von om at tiltaka kan ha effekt.
Slavehandel, kolonitid og urettferdig verdshandel blir rekna som forklaring på det meste av Afrika si ulykke. Og er det ikkje dette, så er årsaka vilkårlege landegrenser, trekt av europearar, som såleis splitta heile 190 etnisk/kulturelle grupper mellom to eller fleire land med konflikt og krig som resultat.
Alt dette er rett og sant, sjølv om det treng å nyanserast. Av 25 millionar slavar frå det svarte Afrika var det arabiske land som røva dei fleste, faktisk 14 millionar. Muslimar frå Nord-Afrika, Midtausten og Det osmanske imperiet har også tatt meir enn 1 million europearar til slavar. Av dei 10 millionar slavane som vart frakta til Amerika, kom berre 4% til noverande USA og 40% til dei karibiske øyane, dvs til område styrt av vestlege land.
Kolonitida i Afrika førte ikkje berre til utbytting, men også til utbygging av infrastruktur som vegar og jernbane og bygging av moderne byar, som afrikanarane kunne overta då dei fekk eller kjempa seg til fridom. Dei kvite kolonistane flytta eller rømde då i stor grad frå kontinentet. Over ein million braut opp frå Algerie, 400 000 frå Marokko, 200 000 frå Tunis, 200 000 frå Mosambik og 300 000 frå Angola. Idi Amin vart populær både i Uganda og elles i Afrika då han jaga 50 000 asiatar frå landet, sjølv om dette vart ein katastrofe både for handel og økonomi. Og i nyare tid har Robert Mugabe gjort seg populær i mange krinsar ved å ta jorda frå tusenvis av kvite og fleire hundretusen svarte, som hadde kunnskap om landbruk, og gitt den til sine eigne støttespelarar, med økonomisk ruin for Zimbabwe som resultat.
Global handel har gjort det mogleg, først for Japan, seinare for ”tigrane” Sør-Korea, Hong Kong, Singapore og Taiwan, og no sist for fleire hundre millionar i India, Kina, Chile og Brasil, til å kome seg ut or fattigdomen. Afrika og deler av den muslimske verda har til no ikkje greidd å kome inn på marknaden, iallfall ikkje for industriprodukt. Årsaka til det må ein først og fremst søkje i desse landa og ikkje i Europa.
Dei som held fram det problemskapande ved det etniske lappeteppet som Afrika representerer, har eit viktig poeng. Etnisk baserte krigar har gjort det vanskeleg å etablere eit stabilt styresett i mange land og hindrar investeringar utanfrå. Det er likevel ikkje kolonimaktene, men geografien, storleiken og tidlegare historie som har skapt dette mangfaldet . Om afrikanarane sjølve skulle ha trekt grensene, ville det ha vore like umogleg å skape eit rimeleg stort tal av homogene statar (i dag 40) av dei 10 000 politiske einingar som var der før kolonitida. Det paradoksale er at dei såkalla progressive og liberale, som held fram multikultur i Europa som mål og ideal, ser på det multietniske og –kulturelle ved afrikanske statar som årsak til deira misere. Då kan dei leggje skulda på europeiske kolonimakter, medan realiteten er at det tek lang tid og gode kommunikasjonar før mindre, sjølvstyrte einingar kan smelte saman til eit heile. Dei ser heller ikkje at fleirkulturelle statar gjev risiko for interne konfliktar også her i Europa. Det fekk vi tydeleg demonstrert på Balkan.
Har ein lese bøkene til Tomm Kristiansen eller Martin Meredith si bok ”The State of Africa” eller snakka med misjonærar, afrikanarar eller andre som har budd på kontinentet, vil ein også sjå kva korrupsjonen kostar i form av ineffektivitet, byråkrati og pengar som går til spille.
Å einsidig sjå på det som har vore, kan verken forklare fattigdomen i dag eller mobilisere afrikanarane til innsats i sine eigne statar no og i framtida. For der som her er det organiseringa, skuleringa, helsetilstanden, moralen, kulturen og arbeidsinnsatsen til folket som bestemmer kva verdiar som blir skapt og kor rettferdig dei blir delte. Som statsminister Stoltenberg sa i nyttårstalen: Det er ikkje oljen, men arbeidet vi gjer for kvarandre som først og fremst gjer Noreg rikt, også i dag. Viss afrikanarar stadig får høyre, både av sine eigne leiarar og utanfrå, at dei sjølve ikkje har noko ansvar og dermed heller ikkje kan gjere noko med situasjonen, vil dette berre gje passivitet og resignasjon.
Sjølvsagt har ikkje den vanlege borgar i afrikanske land stort å seie eller særleg ansvar for utviklinga. Det er også grunn til å beundre den innsats dei aller fleste, spesielt kvinner, gjer for å livberge familien frå dag til dag med lite pengar og ressursar. Men den zambiske økonomen Dambisa Moyo, som vitja Noreg i fjor, hevdar i boka ”Dead Aid” at det er sjølvsagt er statsleiarane i Afrika som må stillast til ansvar, og at bistand ofte gjer at dei vrir seg unna dette ansvaret. Det er iallfall klart at europearane ikkje kan berge Afrika. Det må afrikanarane gjere sjølve. Og det trur eg dei vil greie. Vi europearar har hatt vårt å stri med opp gjennom historia, både av krigar, despotar og fåkunne. Slik sett bør vi vere audmjuke. Men feminisme, fråhaldsrørsle, fri presse og anstendig kapitalisme og kristendom kan vi godt eksportere. Fattigfolk er dei som lir aller mest når barna blir for mange, far drikk opp pengane, leiarane stel, gode tiltak manglar finansiering og promiskuiteten florerer.
fredag 4. desember 2009
Sjakk mot Bøyum, Bogoljubow, Brende, Bern og blinde
Bøyum
I syttiåra var det eit sterkt sjakkmiljø i Florø, sentrert omkring den sympatiske elitespelaren Øystein Hjertenes, som var med på Noregs lag under sjakk-OL i 1976. Som turnuslege ved sjukehuset i Florø på den tida fekk eg faktisk litt nytte av sjakken. Overlege Bøyum på medisinsk avdeling der verka litt brysk på ein skjeggete student frå det radikale studentmiljøet i Oslo. Som tidlegare krigsfange hadde sikkert sett nok av politisk ekstremisme. Men i Tyskland hadde han også lært seg sjakk av medfangar frå Aust-Europa, der sjakkinteressa alltid har vore større enn i vest. Og då han forsto at eg ikkje var nokon revolusjonsromantikar, men i staden var interessert både i medisin og sjakk, kom vi godt overeins. Etter at eg vann eit parti vi spelte på ei roleg vakt, vart han reint kameratsleg.
”Bogoljubow”
Ved eitt høve fekk vi inn ein gammal mann, som m.a. var sterkt plaga av treg mage. Ein dag hadde han jamvel klatra opp på toalettsetet og sett seg på huk der for lettare å få av seg nokre knollar. Vi trudde han også var treg i tankane, heilt til ein medpasient fekk han i tale om ting han var interessert i. Då kom det fram at i yngre år hadde han spelt remis (uavgjort) mot den russiske stormeisteren Bogoljubow under ei simultanturnering i Bergen. Bogoljubow var i mellomkrigstida nest best i verda, berre slått av Aljekiin. I staden for medisin fekk den akrobatiske oldingen brett og brikker og kom seg då fort! Gamle kunstar var slett ikkje gløymde. Både Bogoljubow og Aljekin emigrerte elles til Vest-Europa før Stalin forstod at sjakkmeistrane i aust kunne kaste glans over Sovjet-Unionen.
Brende
Somme hugsar kanskje møbelhandlar Arvid Engen på Jessheim, som brukte lydbandopptak av fortrulege telefonsamtalar med nestformann Reiulf Steen i Arbeidarpartiet til politisk manipulasjon. Møbelhandlar Ole Røyseth Brende i Florø var også politisk interessert, men både i sjakk, politikk og forretningar var han reinhårig nok. Eg kjøpte sofagruppe og bokhyller av den opphavlege Hareid-mannen, og praten kom inn på sjakk. Seinare besøkte eg han heime, der eg fekk meg eit tap og til trøyst ei bok; ”Det pengeløse samfunn”, som han sjølv hadde skrive. I boka låg også eit særtrykk av eit foredrag han hadde halde i Sosiologisk Studiesirkel om ”Veien fram til en konfliktfri økonomi”. For det handla ikkje om plastkort i staden for kontantar, men om eit oppgjer med heile det kapitalistiske systemet; ganske overraskande tankar frå ein forretningsmann. I boka tok han til orde for eit samfunnsrekneskap basert på realverdiar i staden for pengeverdiar. Andre tema i studiesirkelen hadde vore: ”Dostojevskij –avgjørende ord til vår tid”, ”Mennesket er et hele” og ”BDB , den norske forgjengeren til Erich Fromm”.
Brochmann
BDB står her for Bertram Dybwad Brochmann (1881-1956). Kven var så han?
På Runde var det også ein ”Brochmann”. Som barn hadde eg spurt gamletante Karoline på telefonstasjonen kvifor han fekk det kallenamnet. Ho fortalde at han heldt med Dybwad Brochmann, som talde småkårsfolket si sak. No trefte eg på nytt ein som beundra Brochmann, og eg måtte finne ut meir om denne mannen.
Trettiåra var ei krisetid med store politiske endringar. Krig, jobbetid, konkursar og økonomisk samanbrot tiåra før hadde vist manglane ved kapitalismen, og klassekamp, revolusjon og borgarkrig, som i Sovjet, var ikkje noko freistande alternativ. Kvar stod Samfunnspartiet i dette bildet? I Store norske leksikon er Brochmann karakterisert som ein av dei mest særprega tenkjarane og samfunnkritikarane i Noreg på denne tida. Han skapte ei politisk rørsle bygd på kristent, sosialpsykologisk, økologisk og samfunnøkonomisk grunnlag, stifta Samfunnspartiet og var stortingsmann for partiet 1934-36. Som einaste representant der røysta han mot tvangssterilisering av taterane (Romani-folket), og han ville ikkje ha løn så lenge folk flest hadde så lite pengar. Han var mot NS og nazisme, men hausten 1940 skreiv han ei bok med nokre synspunkt som vart tolka som støtte til Tyskland. Han vart difor dømd i landssvikoppgjeret, men sat fengsla berre eit par månader. Dei økonomiske teoriane hans likna mykje på dei den norske nobelprisvinnaren Ragnar Frisch (morfar til Nadia Hasnaoui, programleiar i Kvitt eller dobbelt) seinare lanserte. Samfunnspartiet fekk heile 45 000 røyster ved valet i 1936, men berre ein representant, Sigurd Jacobsen frå Nordland; kjend som ”smeden frå Bleik”. Lokalt har også Anders Ryste frå Ørsta stått for same politiske synet.
Eit samfunn utan pengar som bytemiddel, som Brende gjekk inn for, er likevel nokså upraktisk og urealistisk. Men økologiske omsyn gjer at heller ikkje den globale kapitalismen og forbrukssamfunnet i si noverande form er særleg framtidsretta.
Blindsjakk
I Florø vart eg også kjend med ein vikarlege, Roald Mikkelsen, som slo meg i eit parti, sjølv om han sat med ryggen mot brettet og snakka med kona mi. Han hadde vore med i NM, men som adventist hadde han fått forkynt at sjakk ikkje var blant det spel som ”himmelen kunne godta”. Eg veit ikkje kva Jens prest seier til slikt; han som sjølv spelar sjakk, iallfall mot Johan og svigersonen! Det kjem kanskje an på omfanget.
Under NM på Røros i 2002 tapte eg først mot ein ung mann som sat i rullestol, sterkt prega av cerebral parese, og deretter på berre 18 trekk mot Tormod Prytz, som hadde gått på blindeskule i lag med Per Pettersen frå Fosnavåg. Den som har sett fysikaren Stephen Hawking, veit at skinnet kan bedra.
Dei beste sjakkspelarane har så godt visuelt minne at dei spelar like godt i blinde, somme jamvel mot fleire samtidig. Polsk-argentinske Najdorf spelte i 1947 mot 45 personar og tapte berre to parti. Noregsrekorden har Rune Djurhus, kollega og klubbkamerat med son min, med heile 13 parti mot gode motstandarar. Men det har også med trening og logikk å gjere. Jula 2001 spelte eg fem parti mot Hans Arild, son min, som vel attende i Oslo sette seg ved brettet, rekonstruerte partia og sende meg ein e-post med alle 472 trekka i rett rekkjefylgje.
Bern
I første artikkelen skreiv eg at Magnus Carlsen var første norske verdsmeister i sjakk. Då hadde eg gløymt psykologen og musikaren Ivar Bern frå Bergen, som vart den 17. verdsmeister i korrespondansesjakk, tidlegare kalla postsjakk. Medan ”lyn” er sjakken sitt svar på Formel 1, er korrespondansesjakk det stikk motsette. Kvalifiseringa til meisterskapen gjekk føre seg i åra 1989-95 og neste runde i tida fram til 2001. Finalen starta i 2002 og er ikkje ferdig enno, men alt i 2006 var striden om førsteplassen avgjort. Men Bern er likevel ikkje regjerande meister i ”sniglesjakk”. Den 18. verdsmeisterskapen vart ferdig før den føregåande! Så sjakk er ikkje berre for dei kjappe og kløktige, men og for dei trege og tenksame.
Internett har elles revolusjonert sjakk både for tilskodar og aktør. Ein kan i dag på fleire nettsider følgje turneringane trekk for trekk i det øyeblikk dei blir utførte, og motstandarar på eitkvart nivå, frå alle kantar av verda, er for handa døgnet rundt. Den som er smitta av spelegalskapen, må berre prøve å styre seg.
I syttiåra var det eit sterkt sjakkmiljø i Florø, sentrert omkring den sympatiske elitespelaren Øystein Hjertenes, som var med på Noregs lag under sjakk-OL i 1976. Som turnuslege ved sjukehuset i Florø på den tida fekk eg faktisk litt nytte av sjakken. Overlege Bøyum på medisinsk avdeling der verka litt brysk på ein skjeggete student frå det radikale studentmiljøet i Oslo. Som tidlegare krigsfange hadde sikkert sett nok av politisk ekstremisme. Men i Tyskland hadde han også lært seg sjakk av medfangar frå Aust-Europa, der sjakkinteressa alltid har vore større enn i vest. Og då han forsto at eg ikkje var nokon revolusjonsromantikar, men i staden var interessert både i medisin og sjakk, kom vi godt overeins. Etter at eg vann eit parti vi spelte på ei roleg vakt, vart han reint kameratsleg.
”Bogoljubow”
Ved eitt høve fekk vi inn ein gammal mann, som m.a. var sterkt plaga av treg mage. Ein dag hadde han jamvel klatra opp på toalettsetet og sett seg på huk der for lettare å få av seg nokre knollar. Vi trudde han også var treg i tankane, heilt til ein medpasient fekk han i tale om ting han var interessert i. Då kom det fram at i yngre år hadde han spelt remis (uavgjort) mot den russiske stormeisteren Bogoljubow under ei simultanturnering i Bergen. Bogoljubow var i mellomkrigstida nest best i verda, berre slått av Aljekiin. I staden for medisin fekk den akrobatiske oldingen brett og brikker og kom seg då fort! Gamle kunstar var slett ikkje gløymde. Både Bogoljubow og Aljekin emigrerte elles til Vest-Europa før Stalin forstod at sjakkmeistrane i aust kunne kaste glans over Sovjet-Unionen.
Brende
Somme hugsar kanskje møbelhandlar Arvid Engen på Jessheim, som brukte lydbandopptak av fortrulege telefonsamtalar med nestformann Reiulf Steen i Arbeidarpartiet til politisk manipulasjon. Møbelhandlar Ole Røyseth Brende i Florø var også politisk interessert, men både i sjakk, politikk og forretningar var han reinhårig nok. Eg kjøpte sofagruppe og bokhyller av den opphavlege Hareid-mannen, og praten kom inn på sjakk. Seinare besøkte eg han heime, der eg fekk meg eit tap og til trøyst ei bok; ”Det pengeløse samfunn”, som han sjølv hadde skrive. I boka låg også eit særtrykk av eit foredrag han hadde halde i Sosiologisk Studiesirkel om ”Veien fram til en konfliktfri økonomi”. For det handla ikkje om plastkort i staden for kontantar, men om eit oppgjer med heile det kapitalistiske systemet; ganske overraskande tankar frå ein forretningsmann. I boka tok han til orde for eit samfunnsrekneskap basert på realverdiar i staden for pengeverdiar. Andre tema i studiesirkelen hadde vore: ”Dostojevskij –avgjørende ord til vår tid”, ”Mennesket er et hele” og ”BDB , den norske forgjengeren til Erich Fromm”.
Brochmann
BDB står her for Bertram Dybwad Brochmann (1881-1956). Kven var så han?
På Runde var det også ein ”Brochmann”. Som barn hadde eg spurt gamletante Karoline på telefonstasjonen kvifor han fekk det kallenamnet. Ho fortalde at han heldt med Dybwad Brochmann, som talde småkårsfolket si sak. No trefte eg på nytt ein som beundra Brochmann, og eg måtte finne ut meir om denne mannen.
Trettiåra var ei krisetid med store politiske endringar. Krig, jobbetid, konkursar og økonomisk samanbrot tiåra før hadde vist manglane ved kapitalismen, og klassekamp, revolusjon og borgarkrig, som i Sovjet, var ikkje noko freistande alternativ. Kvar stod Samfunnspartiet i dette bildet? I Store norske leksikon er Brochmann karakterisert som ein av dei mest særprega tenkjarane og samfunnkritikarane i Noreg på denne tida. Han skapte ei politisk rørsle bygd på kristent, sosialpsykologisk, økologisk og samfunnøkonomisk grunnlag, stifta Samfunnspartiet og var stortingsmann for partiet 1934-36. Som einaste representant der røysta han mot tvangssterilisering av taterane (Romani-folket), og han ville ikkje ha løn så lenge folk flest hadde så lite pengar. Han var mot NS og nazisme, men hausten 1940 skreiv han ei bok med nokre synspunkt som vart tolka som støtte til Tyskland. Han vart difor dømd i landssvikoppgjeret, men sat fengsla berre eit par månader. Dei økonomiske teoriane hans likna mykje på dei den norske nobelprisvinnaren Ragnar Frisch (morfar til Nadia Hasnaoui, programleiar i Kvitt eller dobbelt) seinare lanserte. Samfunnspartiet fekk heile 45 000 røyster ved valet i 1936, men berre ein representant, Sigurd Jacobsen frå Nordland; kjend som ”smeden frå Bleik”. Lokalt har også Anders Ryste frå Ørsta stått for same politiske synet.
Eit samfunn utan pengar som bytemiddel, som Brende gjekk inn for, er likevel nokså upraktisk og urealistisk. Men økologiske omsyn gjer at heller ikkje den globale kapitalismen og forbrukssamfunnet i si noverande form er særleg framtidsretta.
Blindsjakk
I Florø vart eg også kjend med ein vikarlege, Roald Mikkelsen, som slo meg i eit parti, sjølv om han sat med ryggen mot brettet og snakka med kona mi. Han hadde vore med i NM, men som adventist hadde han fått forkynt at sjakk ikkje var blant det spel som ”himmelen kunne godta”. Eg veit ikkje kva Jens prest seier til slikt; han som sjølv spelar sjakk, iallfall mot Johan og svigersonen! Det kjem kanskje an på omfanget.
Under NM på Røros i 2002 tapte eg først mot ein ung mann som sat i rullestol, sterkt prega av cerebral parese, og deretter på berre 18 trekk mot Tormod Prytz, som hadde gått på blindeskule i lag med Per Pettersen frå Fosnavåg. Den som har sett fysikaren Stephen Hawking, veit at skinnet kan bedra.
Dei beste sjakkspelarane har så godt visuelt minne at dei spelar like godt i blinde, somme jamvel mot fleire samtidig. Polsk-argentinske Najdorf spelte i 1947 mot 45 personar og tapte berre to parti. Noregsrekorden har Rune Djurhus, kollega og klubbkamerat med son min, med heile 13 parti mot gode motstandarar. Men det har også med trening og logikk å gjere. Jula 2001 spelte eg fem parti mot Hans Arild, son min, som vel attende i Oslo sette seg ved brettet, rekonstruerte partia og sende meg ein e-post med alle 472 trekka i rett rekkjefylgje.
Bern
I første artikkelen skreiv eg at Magnus Carlsen var første norske verdsmeister i sjakk. Då hadde eg gløymt psykologen og musikaren Ivar Bern frå Bergen, som vart den 17. verdsmeister i korrespondansesjakk, tidlegare kalla postsjakk. Medan ”lyn” er sjakken sitt svar på Formel 1, er korrespondansesjakk det stikk motsette. Kvalifiseringa til meisterskapen gjekk føre seg i åra 1989-95 og neste runde i tida fram til 2001. Finalen starta i 2002 og er ikkje ferdig enno, men alt i 2006 var striden om førsteplassen avgjort. Men Bern er likevel ikkje regjerande meister i ”sniglesjakk”. Den 18. verdsmeisterskapen vart ferdig før den føregåande! Så sjakk er ikkje berre for dei kjappe og kløktige, men og for dei trege og tenksame.
Internett har elles revolusjonert sjakk både for tilskodar og aktør. Ein kan i dag på fleire nettsider følgje turneringane trekk for trekk i det øyeblikk dei blir utførte, og motstandarar på eitkvart nivå, frå alle kantar av verda, er for handa døgnet rundt. Den som er smitta av spelegalskapen, må berre prøve å styre seg.
lørdag 28. november 2009
"Spillet i mitt liv"
I august 1968 reiste eg med nattoget frå Åndalsnes til Oslo for å ta til på medisinstudiet. Tre år før hadde eg fare same strekninga på veg til folkehøgskule i Stavern. Foreldra mine meinte då at den godtruande sonen kunne bli fråstolen lommeboka alt ved første korsveg, dvs i sovekupéen. Men kupékameratane var slett ingen tjuvraddar: Medisinstudent Kai frå Sykkylven og gamleprosten i Volda, Lars Tjensvoll, som skulle på 50-årsjubileum som teologistudent. Eg sovna trygt og kunne etterpå triumferande skrive heime: ”Prost Tjensvoll stal ikkje pengane mine!”. Atten år seinare vart eg elles kollega med Kai ved Ålesund sjukehus.
André, Espen og Vilde
Via ein annan legestudent, seinare ortopedisk kirurg og Etiopia-misjonær Peter Klungsøyr, med slektsrøter i Herøy, fekk eg hybel hos Leif Høgeid på Tåsen. Høgeid hadde stifta Ullevål sjakklubb og hadde hyllene fulle av speleteori på tysk, sjakkspråket like frå Lasker og Steinitz si tid. Då var det til lita nytte at eg hadde kvitta meg med mi eine bok om emnet for ikkje å bli skipla i studiet. Verten min var òg ein beundrar av lyrikaren og sjakkspelaren André Bjerke. Slik gjekk det til at ”Spillet i mitt liv” av Bjerke vart første boka i mitt eige sjakkbibliotek. Her skriv Bjerke med humor og glød om sin lidenskap for det kongelege spelet. Han er elles kjend for framifrå omsetjingar og formfullendte og fornøyelege dikt, som Sigmund Aksnes deklamerer så glimrande. Men familielivet med diktaren var ikkje alltid like morosamt. Som syskenbarnet Jens Bjørneboe hadde han eit alkoholproblem. Vilde, dottera hans frå ekteskapet med Henny Moan, har i boka ”Han visste om et land” skildra både vakkert og sannferdig korleis det var å vekse opp med slike kunstnarforeldre. Under landsturneringa i sjakk 2008 heldt ho kåseri om faren, som faktisk vann klasse 1 i NM 1953. Diktet ”To luker i himlen" skreiv André Bjerke då Vilde vart fødd, og det siste verset han laga var også stila til henne:
”Helt siden du som nyfødt kropp
for første gang slo øynene opp
som luker i himlen, har du vært god og snill
og fortsatt bevist at Gud er til.”
Mellom alt Bjerke har skrive passar det å nemne novella om småguten Espen, som baud heile barneflokken inn på sjokolade, men dessverre hadde gjort rekning utan vert. Faren ville ikkje stille opp, men brukte i staden innbydinga som utgangspunkt for ei historie, som slutta slik: ”Man bør uavlatelig be hele verden inn på sjokolade”. Espen var nemleg son til André Bjerke; dessutan kullkamerat av Ottar (Grimstad på Hareid) og meg. Som sjakkspelar heldt han ikkje faren sitt nivå; det fekk eg iallfall testa ut. Kanskje spelte bakgrunnen hans ei viss rolle for yrkesvalet. Han vart psykiater.
Moldensar med høg IQ
Formannskapssekretær par excellence, Egil Leikanger, har også eit godt hovud for sjakk. Men han har fortalt at ein gong i Molde vart han sett grundig til veggs, overraskande nok av ein gutunge. Han møtte nemleg Einar, yngste son til Glamox- og Moxy-gründar Birger Hatlebakk. Einar vart seinare både nordisk juniormeister i sjakk og vinnar av spørjekonkurransen ”Hvem vet mest?”, saman med eit par klassekameratar frå gymnaset. Lenge var han også i sjakkeliten her til lands. I Akademisk sjakklubb fekk eg sjå Hatlebakk i aksjon ved brettet, men også innsjå at mi eiga matematiske evne ikkje heldt same nivå. Ti år seinare møtte eg han privat, då svigerinna mi gifte seg med ein av vennene hans. Sidan har det blitt fleire møte og sjølvsagt eit tapt sjakkparti. Einar er svært stillferdig; kanskje gjorde hans intellekt det vanskeleg for han å finne likesinna i yngre år.
Svoger og sjakkspelar
I følgje Bjerke finn kvinner seg i det meste av ektemannen sine luner og lyster, men grensa går ved sjakk. Det er rein galskap og tidsspille. No kunne heldigvis kona mi spele sjakk før ho trefte meg. Brett og brikker fekk difor vere med på bryllaupsreisa til Brighton. Men i ekteskapet bør ein samarbeide og slett ikkje konkurrere. Difor gjekk eg over til å bryne meg mot broren henner, Hermod. Han er snill som dagen er lang, noko valspråket hans i russetida vitnar om: ”For mannen er eit godt hjarta betre enn eit kvast sverd”. På idrettsbana og ved brettet var han likevel konkurransemann på sin hals. Eller ”på andre si hake” vil vel jamaldra Peder Nerem seie. Då eg spurde om han hadde møtt Hermod i gymnastida, bøygde han berre hovudet bakover, viste meg arret under haka og svara: ”Ja, på fotballbana!”. Hermod hadde vunne sjakkturnering i det militære og viste lenge at han tenkte eit trekk lenger enn eg gjorde. Interessa for sport har den fagre og flinke dottera, Annemarta, arva. Kjendisen frå TV2-sporten har elles funne seg mann frå Møre; son til sjølvaste lensmannen vår!
André Bjerke har skrive eit dikt han kalla ”Glanspartiet”, slik det såg ut undervegs. Men siste verset viser at vegen er kort frå triumf til tragedie:
Et glansparti! Jeg var den gudebårne
som ingen mester mer kan overliste.
Så gjorde jeg et trekk. Og mistet tårnet.
Moralen her er myndig bibelstreng:
At de som tror seg først, skal bli de siste.
Og dermed høstet Bjerke null poeng.
André, Espen og Vilde
Via ein annan legestudent, seinare ortopedisk kirurg og Etiopia-misjonær Peter Klungsøyr, med slektsrøter i Herøy, fekk eg hybel hos Leif Høgeid på Tåsen. Høgeid hadde stifta Ullevål sjakklubb og hadde hyllene fulle av speleteori på tysk, sjakkspråket like frå Lasker og Steinitz si tid. Då var det til lita nytte at eg hadde kvitta meg med mi eine bok om emnet for ikkje å bli skipla i studiet. Verten min var òg ein beundrar av lyrikaren og sjakkspelaren André Bjerke. Slik gjekk det til at ”Spillet i mitt liv” av Bjerke vart første boka i mitt eige sjakkbibliotek. Her skriv Bjerke med humor og glød om sin lidenskap for det kongelege spelet. Han er elles kjend for framifrå omsetjingar og formfullendte og fornøyelege dikt, som Sigmund Aksnes deklamerer så glimrande. Men familielivet med diktaren var ikkje alltid like morosamt. Som syskenbarnet Jens Bjørneboe hadde han eit alkoholproblem. Vilde, dottera hans frå ekteskapet med Henny Moan, har i boka ”Han visste om et land” skildra både vakkert og sannferdig korleis det var å vekse opp med slike kunstnarforeldre. Under landsturneringa i sjakk 2008 heldt ho kåseri om faren, som faktisk vann klasse 1 i NM 1953. Diktet ”To luker i himlen" skreiv André Bjerke då Vilde vart fødd, og det siste verset han laga var også stila til henne:
”Helt siden du som nyfødt kropp
for første gang slo øynene opp
som luker i himlen, har du vært god og snill
og fortsatt bevist at Gud er til.”
Mellom alt Bjerke har skrive passar det å nemne novella om småguten Espen, som baud heile barneflokken inn på sjokolade, men dessverre hadde gjort rekning utan vert. Faren ville ikkje stille opp, men brukte i staden innbydinga som utgangspunkt for ei historie, som slutta slik: ”Man bør uavlatelig be hele verden inn på sjokolade”. Espen var nemleg son til André Bjerke; dessutan kullkamerat av Ottar (Grimstad på Hareid) og meg. Som sjakkspelar heldt han ikkje faren sitt nivå; det fekk eg iallfall testa ut. Kanskje spelte bakgrunnen hans ei viss rolle for yrkesvalet. Han vart psykiater.
Moldensar med høg IQ
Formannskapssekretær par excellence, Egil Leikanger, har også eit godt hovud for sjakk. Men han har fortalt at ein gong i Molde vart han sett grundig til veggs, overraskande nok av ein gutunge. Han møtte nemleg Einar, yngste son til Glamox- og Moxy-gründar Birger Hatlebakk. Einar vart seinare både nordisk juniormeister i sjakk og vinnar av spørjekonkurransen ”Hvem vet mest?”, saman med eit par klassekameratar frå gymnaset. Lenge var han også i sjakkeliten her til lands. I Akademisk sjakklubb fekk eg sjå Hatlebakk i aksjon ved brettet, men også innsjå at mi eiga matematiske evne ikkje heldt same nivå. Ti år seinare møtte eg han privat, då svigerinna mi gifte seg med ein av vennene hans. Sidan har det blitt fleire møte og sjølvsagt eit tapt sjakkparti. Einar er svært stillferdig; kanskje gjorde hans intellekt det vanskeleg for han å finne likesinna i yngre år.
Svoger og sjakkspelar
I følgje Bjerke finn kvinner seg i det meste av ektemannen sine luner og lyster, men grensa går ved sjakk. Det er rein galskap og tidsspille. No kunne heldigvis kona mi spele sjakk før ho trefte meg. Brett og brikker fekk difor vere med på bryllaupsreisa til Brighton. Men i ekteskapet bør ein samarbeide og slett ikkje konkurrere. Difor gjekk eg over til å bryne meg mot broren henner, Hermod. Han er snill som dagen er lang, noko valspråket hans i russetida vitnar om: ”For mannen er eit godt hjarta betre enn eit kvast sverd”. På idrettsbana og ved brettet var han likevel konkurransemann på sin hals. Eller ”på andre si hake” vil vel jamaldra Peder Nerem seie. Då eg spurde om han hadde møtt Hermod i gymnastida, bøygde han berre hovudet bakover, viste meg arret under haka og svara: ”Ja, på fotballbana!”. Hermod hadde vunne sjakkturnering i det militære og viste lenge at han tenkte eit trekk lenger enn eg gjorde. Interessa for sport har den fagre og flinke dottera, Annemarta, arva. Kjendisen frå TV2-sporten har elles funne seg mann frå Møre; son til sjølvaste lensmannen vår!
André Bjerke har skrive eit dikt han kalla ”Glanspartiet”, slik det såg ut undervegs. Men siste verset viser at vegen er kort frå triumf til tragedie:
Et glansparti! Jeg var den gudebårne
som ingen mester mer kan overliste.
Så gjorde jeg et trekk. Og mistet tårnet.
Moralen her er myndig bibelstreng:
At de som tror seg først, skal bli de siste.
Og dermed høstet Bjerke null poeng.
onsdag 18. november 2009
Carlsen & Co
Eliten
Sist laurdag gjekk Magnus Carlsen til topps på lista over beste sjakkspelarane i verda; sjå http://chess.liverating.org/. Onsdag fylgde han opp med å bli verdsmeister i lynsjakk, der kvar spelar berre har tre minutts tenkjetid på heile partiet, pluss to sekund pr trekk. Med 31 av 42 oppnåelege poeng var han best i kobbelet av stormeistrar som møttest i Moskva. På andreplass med tre færre poeng fylgde regjerande verdsmeister i vanleg sjakk, indaren Viswanathan Anand, som måtte tole to tap mot Magnus. Det er heilt utruleg at ein attenåring frå vesle Noreg har nådd slikt nivå i ein sport med prestisje i folkerike land som Kina, India, USA og Russland. Og Herøy har faktisk ein ørliten aksje i suksessen til Carlsen, sidan Hans Arild herifrå var ein brikke i spelet for å få på plass sponsormidlar til ein personleg trenar, då Magnus (= den store) var ganske liten.
Medan Magnus er ein mann av få ord, kan det same neppe seiast om sjakkentusiast og historikar Hans Olav Lahlum, som sist veke var gjest hos ”Viggo på lørdag”. Lahlum har på eit par år gitt ut fleire tjukke bøker, sist biografien ”Håkon Lie. Historien, mytene og mennesket”. Kjølås skriv i dag i Sunnmørsposten at ”boka er i meste laget ordrik”. Ja, kanskje fortener Hans Olav same vennlege åtvaring som stortingspresident C.J. Hambro i si tid fekk: ”Du skal ikke bedrive ord!”
Allmugen
Eg kan knapt skryte på meg noko nært kjennskap til korgje av karane, sjølv om eg stod ringside i Moss sommaren 2006 og såg Magnus detronisere Simen Agdestein som Noregs beste sjakkspelar og dessutan har møtt fargeklatten Hans Olav Lahlum fleire gonger, men aldri over brettet. Nei, eg er bokstaveleg talt ein tredjeklasses spelar. Difor høvde det godt at eg var med på ei miniturnering i botnen av Eiksundtunnelen i februar i fjor, for då vart det sagt at aldri har sjakk blitt spelt på eit lægre nivå! Men som i fotball kan ein møte interessante motstandarar også i dei nedre divisjonane. Ein norsk verdsmeister i lynsjakk gav meg difor inspirasjon til å skrive eit par epistlar om mindre kjende sjakkspelarar. Men herøyværingar lyt stå på vent, sjølv om Aage og Johan, dei to syskenbarna med kreative Gjerde-gener, begge er fargerike nok. Aage har jamvel spelt mot Kasparov, den beste sjakkspelaren gjenom tidene. Lat meg heller ikkje gløyme losbåtførar Paul Goksøyr, som debuterte i NM 2004 med premieplass, 72 år gammal!
Nybegynnar
Mi begeistring for sjakk starta i Peta-garden på Runde. Der heldt ein niåring privatskule for sin tre år yngre nabogut. Svein vart faktisk lærar på rett, men er mest kjend som nestor i kormiljøet og dirigent for Con Moto og Eiksundsamklangen. Kanskje er Svein streng også med songarane sine, men han låser dei neppe inne i potetkjellaren, slik eg vart viss eg ikkje kunne leksa. Svein kom frå ein svært musikalsk familie og vart med god grunn kalla ”Toni” av Oluf Runde, som fann treffande utnamn på dei fleste. Song og musikk var difor sjølvsagde fag i førskulen, men på pianokrakken kom eg syrgjeleg til kort. Det gjekk betre då Svein seinare lærte meg å spele sjakk. Der kunne eg etter kvart ta kampen opp mot læremeisteren.
Sjakkspelande sunnmøringar
På Eids Gymnas møtte eg i 1966 mitt alter ego i ein kar frå Stordal med same fornamn, fødselsdag og –år som eg. Han gjekk likevel alt sisteåret på engelsklinja, men var like flink i matematikk og sjakk som i språkfaga. Så fekk han då også beste karakter både i matematikk, engelsk og norsk til eksamen. I 70-åra sette han eigenhendig opp huset deira på Stranda og fekk dermed vist at han meistrar meir enn teori. Og hadde ikkje han presentert meg for ein Firda-russ og presteson frå Solund (eig. Stavanger), er det ikkje sagt Ole Arild hadde blitt herøyværing.
Året etter vart eg kjend med to førsteklassingar frå Vanylven. Den eine var firmenningen min, Arne Redse frå Rovde, og den andre var son til kunstmålar Ansgar Leiten frå Eidså, som er kjend frå fleire kurs i regi av Herøy kunstlag. Arne gjekk reallinja og fekk overta lærebøkene mine i fysikk og matematikk. Att på handelen fekk han boka ”Stormestere spiller sjakk”, for at ho ikkje lenger skulle freiste meg. Odelsguten Arne vart til liks med Garborg bondestudent i Oslo, der realisten las latin, gresk og hebraisk og seinare jamvel tok doktorgraden i teologi. Han er no høgskulelektor i Volda og lærar på Fjellhaug.
Gerhard Leiten var ikkje like flittig som elev, men som sjakkspelar var det ingen på Eid som gjorde han rangen stridig. Han var dessutan musikalsk og spelte piano i Eid spelemannslag saman med husverten min, likkistesnikkaren Ivar Mehl. Dit kom Gerhard ofte, for hos Mehl budde også klassekameraten hans, Hermann frå Ljøsne i Lærdal. Hermann spelte ikkje sjakk, men gitar. Eg nemner han likevel fordi han vart journalist, seinare forfattar, og har skildra miljøet i den litt sjølvbiografiske romanen ”Nordvegen” (Ashehoug 2003). Han har elles fått Sunnmørsprisen for boka ”Han gjorde det” og har sjølv gjort sunnmøring av seg, no busett i Sykkylven, heimbygda til kona hans. Gerhard Leiten har som psykiatrisk sjukepleiar prøvd å forstå menneska sine sjakktrekk gjennom livet. Det kan vere endå verre enn å analysere brikkene sin gang på brettet.
Framhald fylgjer, m.a. om ”Spillet i mitt liv” av André Bjerke og om møbelhandlaren frå Florø, som var tilhengar av Dybwad Brochmann og gav meg boka ”Det pengeløse samfunn”, som han sjølv hadde skrive.
Sist laurdag gjekk Magnus Carlsen til topps på lista over beste sjakkspelarane i verda; sjå http://chess.liverating.org/. Onsdag fylgde han opp med å bli verdsmeister i lynsjakk, der kvar spelar berre har tre minutts tenkjetid på heile partiet, pluss to sekund pr trekk. Med 31 av 42 oppnåelege poeng var han best i kobbelet av stormeistrar som møttest i Moskva. På andreplass med tre færre poeng fylgde regjerande verdsmeister i vanleg sjakk, indaren Viswanathan Anand, som måtte tole to tap mot Magnus. Det er heilt utruleg at ein attenåring frå vesle Noreg har nådd slikt nivå i ein sport med prestisje i folkerike land som Kina, India, USA og Russland. Og Herøy har faktisk ein ørliten aksje i suksessen til Carlsen, sidan Hans Arild herifrå var ein brikke i spelet for å få på plass sponsormidlar til ein personleg trenar, då Magnus (= den store) var ganske liten.
Medan Magnus er ein mann av få ord, kan det same neppe seiast om sjakkentusiast og historikar Hans Olav Lahlum, som sist veke var gjest hos ”Viggo på lørdag”. Lahlum har på eit par år gitt ut fleire tjukke bøker, sist biografien ”Håkon Lie. Historien, mytene og mennesket”. Kjølås skriv i dag i Sunnmørsposten at ”boka er i meste laget ordrik”. Ja, kanskje fortener Hans Olav same vennlege åtvaring som stortingspresident C.J. Hambro i si tid fekk: ”Du skal ikke bedrive ord!”
Allmugen
Eg kan knapt skryte på meg noko nært kjennskap til korgje av karane, sjølv om eg stod ringside i Moss sommaren 2006 og såg Magnus detronisere Simen Agdestein som Noregs beste sjakkspelar og dessutan har møtt fargeklatten Hans Olav Lahlum fleire gonger, men aldri over brettet. Nei, eg er bokstaveleg talt ein tredjeklasses spelar. Difor høvde det godt at eg var med på ei miniturnering i botnen av Eiksundtunnelen i februar i fjor, for då vart det sagt at aldri har sjakk blitt spelt på eit lægre nivå! Men som i fotball kan ein møte interessante motstandarar også i dei nedre divisjonane. Ein norsk verdsmeister i lynsjakk gav meg difor inspirasjon til å skrive eit par epistlar om mindre kjende sjakkspelarar. Men herøyværingar lyt stå på vent, sjølv om Aage og Johan, dei to syskenbarna med kreative Gjerde-gener, begge er fargerike nok. Aage har jamvel spelt mot Kasparov, den beste sjakkspelaren gjenom tidene. Lat meg heller ikkje gløyme losbåtførar Paul Goksøyr, som debuterte i NM 2004 med premieplass, 72 år gammal!
Nybegynnar
Mi begeistring for sjakk starta i Peta-garden på Runde. Der heldt ein niåring privatskule for sin tre år yngre nabogut. Svein vart faktisk lærar på rett, men er mest kjend som nestor i kormiljøet og dirigent for Con Moto og Eiksundsamklangen. Kanskje er Svein streng også med songarane sine, men han låser dei neppe inne i potetkjellaren, slik eg vart viss eg ikkje kunne leksa. Svein kom frå ein svært musikalsk familie og vart med god grunn kalla ”Toni” av Oluf Runde, som fann treffande utnamn på dei fleste. Song og musikk var difor sjølvsagde fag i førskulen, men på pianokrakken kom eg syrgjeleg til kort. Det gjekk betre då Svein seinare lærte meg å spele sjakk. Der kunne eg etter kvart ta kampen opp mot læremeisteren.
Sjakkspelande sunnmøringar
På Eids Gymnas møtte eg i 1966 mitt alter ego i ein kar frå Stordal med same fornamn, fødselsdag og –år som eg. Han gjekk likevel alt sisteåret på engelsklinja, men var like flink i matematikk og sjakk som i språkfaga. Så fekk han då også beste karakter både i matematikk, engelsk og norsk til eksamen. I 70-åra sette han eigenhendig opp huset deira på Stranda og fekk dermed vist at han meistrar meir enn teori. Og hadde ikkje han presentert meg for ein Firda-russ og presteson frå Solund (eig. Stavanger), er det ikkje sagt Ole Arild hadde blitt herøyværing.
Året etter vart eg kjend med to førsteklassingar frå Vanylven. Den eine var firmenningen min, Arne Redse frå Rovde, og den andre var son til kunstmålar Ansgar Leiten frå Eidså, som er kjend frå fleire kurs i regi av Herøy kunstlag. Arne gjekk reallinja og fekk overta lærebøkene mine i fysikk og matematikk. Att på handelen fekk han boka ”Stormestere spiller sjakk”, for at ho ikkje lenger skulle freiste meg. Odelsguten Arne vart til liks med Garborg bondestudent i Oslo, der realisten las latin, gresk og hebraisk og seinare jamvel tok doktorgraden i teologi. Han er no høgskulelektor i Volda og lærar på Fjellhaug.
Gerhard Leiten var ikkje like flittig som elev, men som sjakkspelar var det ingen på Eid som gjorde han rangen stridig. Han var dessutan musikalsk og spelte piano i Eid spelemannslag saman med husverten min, likkistesnikkaren Ivar Mehl. Dit kom Gerhard ofte, for hos Mehl budde også klassekameraten hans, Hermann frå Ljøsne i Lærdal. Hermann spelte ikkje sjakk, men gitar. Eg nemner han likevel fordi han vart journalist, seinare forfattar, og har skildra miljøet i den litt sjølvbiografiske romanen ”Nordvegen” (Ashehoug 2003). Han har elles fått Sunnmørsprisen for boka ”Han gjorde det” og har sjølv gjort sunnmøring av seg, no busett i Sykkylven, heimbygda til kona hans. Gerhard Leiten har som psykiatrisk sjukepleiar prøvd å forstå menneska sine sjakktrekk gjennom livet. Det kan vere endå verre enn å analysere brikkene sin gang på brettet.
Framhald fylgjer, m.a. om ”Spillet i mitt liv” av André Bjerke og om møbelhandlaren frå Florø, som var tilhengar av Dybwad Brochmann og gav meg boka ”Det pengeløse samfunn”, som han sjølv hadde skrive.
torsdag 5. november 2009
Raudblyant og blåmåndag
Tidlegare redaktør Rise i Sunnmørsposten greip visst til raudblyanten når han fann for mange skrivefeil i avisa, og i Aftenposten har Per Egil Hegge hatt si språkspalte i mange år. Stundom er det freistande å ta etter, sjølv om hovmod som kjent står for fall. Førti års samliv med ein filolog har lært meg at språk er viktig, også som kjelde til frustrasjon. Dei som kan sin grammatikk, gremmer og lir seg gjennom setningane når kommaet kjem på feil plass og syntaksen sviktar. Med retteprogram har sjølvsagt skrivefeila blitt færre, men fire typar feil går stadig att.
Vi mindre stødige slenger ned på eit komma når vi treng ein pustepause undervegs i setninga. Hovudregelen er likevel grei: Det skal vere komma mellom fullstendige setningar, dvs dei med både subjekt og verbal, men ikkje når hovudsetninga blir følgd av ei leddsetning.
Og/å-feil er også ein gjengangar. Infinitivsmerket ”å” skal stå føre eit verb i infinitiv; f.eks. å lese. ”Og” er derimot ein konjunksjon (bindeord; jamfør det engelske ordet ”conjunction”), som blir brukt for å binde saman to ord eller setningar.
Også journalistar kan ha problem med å skilje mellom svake og sterke verb, særleg på nynorsk. For ikkje å hengje ut nokon namngitt person, vil eg vise til eit par leiarartiklar i Sunnmørsposten. Desse er oftast særs velskrivne, men sjølv dei beste kan ta feil.
31. oktober stod det i siste avsnitt om ”småprodusentar som bygg seg opp”. ”Byggje” er eit svakt verb, og presensforma er sjølvsagt ”byggjer”, men i vår dialekt er siste konsonanten (r) stum, og difor er det lett å skrive feil. Ei anna fallgruve er verb med sterk bøying på bokmål og svak på nynorsk. 3. november stod det at ”Abdullah trakk seg som motkandidat”. Det er korrekt på bokmål, men sidan artikkelen elles var på nynorsk, skulle det stått ”trekte”.
Ordstillingsfeil, som i setninga ”det å delta i sjølv eit slikt val” frå sistnemnde leiar, skjer ofte når vi forandrar litt på ei formulering. ”Sjølv” er her enten unødvendig eller feilplassert.
Feil syntaks er svært vanleg når vi snakkar. Blant politikarane var C.J. Hambro kjend for å halde styr på bisetningane og innskota, sjølv om desse vart mange, medan Gro Harlem Brundtland stundom gjekk i surr når setningane vart for innfløkte. I skriftleg arbeid fell det lettare å lage meiningsfylte setningar med samanheng og logikk, sjølv om vi nokon kvar kan ha ein dårleg dag eller blåmåndag.
Vi mindre stødige slenger ned på eit komma når vi treng ein pustepause undervegs i setninga. Hovudregelen er likevel grei: Det skal vere komma mellom fullstendige setningar, dvs dei med både subjekt og verbal, men ikkje når hovudsetninga blir følgd av ei leddsetning.
Og/å-feil er også ein gjengangar. Infinitivsmerket ”å” skal stå føre eit verb i infinitiv; f.eks. å lese. ”Og” er derimot ein konjunksjon (bindeord; jamfør det engelske ordet ”conjunction”), som blir brukt for å binde saman to ord eller setningar.
Også journalistar kan ha problem med å skilje mellom svake og sterke verb, særleg på nynorsk. For ikkje å hengje ut nokon namngitt person, vil eg vise til eit par leiarartiklar i Sunnmørsposten. Desse er oftast særs velskrivne, men sjølv dei beste kan ta feil.
31. oktober stod det i siste avsnitt om ”småprodusentar som bygg seg opp”. ”Byggje” er eit svakt verb, og presensforma er sjølvsagt ”byggjer”, men i vår dialekt er siste konsonanten (r) stum, og difor er det lett å skrive feil. Ei anna fallgruve er verb med sterk bøying på bokmål og svak på nynorsk. 3. november stod det at ”Abdullah trakk seg som motkandidat”. Det er korrekt på bokmål, men sidan artikkelen elles var på nynorsk, skulle det stått ”trekte”.
Ordstillingsfeil, som i setninga ”det å delta i sjølv eit slikt val” frå sistnemnde leiar, skjer ofte når vi forandrar litt på ei formulering. ”Sjølv” er her enten unødvendig eller feilplassert.
Feil syntaks er svært vanleg når vi snakkar. Blant politikarane var C.J. Hambro kjend for å halde styr på bisetningane og innskota, sjølv om desse vart mange, medan Gro Harlem Brundtland stundom gjekk i surr når setningane vart for innfløkte. I skriftleg arbeid fell det lettare å lage meiningsfylte setningar med samanheng og logikk, sjølv om vi nokon kvar kan ha ein dårleg dag eller blåmåndag.
Abonner på:
Innlegg (Atom)
